Neden Her Şeyi Son Ana Bırakıyoruz?

Günlük yaşamda yapılması gereken işleri ertelemek oldukça sık karşılaşılan bir durumdur. Bir işi yapmak için yeterli zamanımız olduğu halde başlamayı geciktirebilir, daha kolay ya da görece daha keyifli işlere yönelebilir ve asıl görevimizi sonraya bırakabiliriz. Zaman ilerledikçe ise ertelenen iş daha fazla stres yaratmaya başlar. Başlangıçta yalnızca küçük bir gecikme gibi görünen bu durum, zaman baskısı arttıkça kaygı, suçluluk ve yoğun bir zihinsel yükle birlikte ilerleyebilir. Erteleme davranışı çoğu zaman tembellik, isteksizlik veya zaman yönetimindeki yetersizlik üzerinden değerlendirilir. Oysa psikolojik açıdan ele alındığında erteleme bundan daha karmaşık bir süreçtir. Kişinin yapması gereken bir davranışı, olası olumsuz sonuçlarını bilmesine rağmen geciktirmesi bilişsel süreçler, duygusal durum ve kişinin stresle baş etme biçimiyle yakından ilişkilidir. 

Ertelemenin Altında Ne Olabilir?

Bazı durumlarda yaptığımız işin kendisinden çok, o işle birlikte ortaya çıkan duygusal deneyimden uzaklaşmaya çalışıyor olabiliriz. Bir sınava hazırlanmak yalnızca ders çalışmayı değil, başarısız olma ihtimaliyle karşılaşmayı veya bireyin kendi performansını değerlendirmesini de beraberinde getirebilir. Benzer şekilde önemli bir görüşmeyi yapmak, bir başvuru hazırlamak ya da bir karar vermek belirsizlik, kaygı veya değerlendirilme korkusunu tetikleyebilir. Bu noktada erteleme, bireyin  yaşadığı rahatsızlığı kısa süreli olarak azaltan bir kaçınma davranışı haline gelebilir. Görev ertelendiğinde problem ortadan kalkmaz ancak birey o an için görevin yarattığı duygusal yükten uzaklaşmış olur. Yaşanan bu geçici rahatlama, davranışın tekrar edilmesini kolaylaştırabilir. Bu nedenle erteleme davranışı bazı durumlarda bir tür duygu düzenleme biçimi olarak ele alınabilir. Kişi uzun vadede kendisi için olumsuz sonuçlar doğuracağını bilse de kısa vadede daha iyi hissetmek amacıyla görevi erteleyebilir.

Erteleme neden giderek bir döngüye dönüşür?

Ertelemenin en dikkat çekici özelliklerinden biri, kısa vadede rahatlatıcı olmasına rağmen uzun vadede daha fazla stres yaratabilmesidir. Görev karşısında ortaya çıkan kaygı veya rahatsızlık, kişinin görevi bırakmasına neden olur. Görevden uzaklaşmak kısa süreli bir rahatlama sağlar. Ancak zaman geçtikçe görev yeniden gündeme gelir ve bu kez zaman baskısı da sürece eklenir.

Böylece görev, rahatsızlık, kaçınma, kısa süreli rahatlama ve artan zaman baskısı arasında tekrarlayan bir döngü oluşabilir. Kişi son anda çalışarak veya görevi tamamlayarak işi bitirse bile, süreç boyunca yaşadığı stres nedeniyle bir sonraki benzer durumda yeniden erteleme davranışına yönelebilir.

Bu döngünün devam etmesinde kişinin erteleme sonrasında yaşadığı rahatlama önemli bir rol oynar. Davranışın hemen ardından ortaya çıkan rahatlama, ertelemenin kısa vadede işe yaradığı yönünde bir öğrenme oluşturabilir. Böylece kişi benzer bir durumla karşılaştığında aynı başa çıkma biçimini yeniden kullanabilir.

Mükemmeliyetçilik ve Erteleme Arasındaki İlişki

Ertelemenin önemli nedenlerinden biri de bireyin kendisinden gerçekçi olmayan ölçüde yüksek beklentiler taşıması olabilir. Özellikle hata yapmaya karşı toleransın düşük olduğu ve performansın bireyin özdeğeriyle yakından ilişkilendirildiği durumlarda, bir göreve başlamak zorlaşabilir. Mükemmeliyetçi eğilimleri olan bir birey için görevi tamamlamak yalnızca bir işi bitirmek anlamına gelmeyebilir. Ortaya çıkacak sonucun yeterince iyi olup olmadığı, hata yapıp yapmayacağı veya başkaları tarafından nasıl değerlendirileceği de önem kazanabilir. Böyle bir durumda göreve başlamak, doğal bir üretim sürecinden çok bireyin kendisini değerlendireceği bir durum gibi algılanabilir. Bu da bireyin başlangıç aşamasındaki kaygısını artırabilir. Göreve başlamayı geciktirmek ise kısa vadede bu kaygının azalmasını sağlayarak erteleme davranışını güçlendirebilir. Dolayısıyla bazı kişiler için ertelemenin temelinde isteksizlikten çok başarısızlık veya yetersizlikle karşılaşma korkusu bulunabilir.

Son Anda Çalışmak Gerçekten Daha Mı Verimli?

Erteleme davranışını sürdüren düşüncelerden biri, bireyin baskı altında daha iyi çalıştığına inanmasıdır. Zaman azaldığında artan aciliyet hissi gerçekten de dikkatin kısa süreli olarak yoğunlaşmasını sağlayabilir. Ancak son dakikaya kadar beklemek, görevin daha kolay tamamlandığı anlamına gelmez. Zaman baskısının artması stres düzeyini yükseltebilir ve kişinin bilişsel kaynaklarını daha fazla tüketebilir. Özellikle karmaşık veya uzun süreli dikkat gerektiren görevlerde, işi son ana bırakmak planlama ve problem çözme süreçlerini zorlaştırabilir. Birey görevi zamanında tamamlamış olsa bile bu süreç yoğun kaygı, zihinsel yorgunluk ve suçluluk duygularıyla birlikte yaşanabilir. Bir işi son anda tamamlayabilmek, ertelemenin kişi için işlevsel bir yöntem olduğunu göstermeyebilir. Bazen yalnızca bireyin yoğun zaman baskısı altında harekete geçebildiğini gösterir.

Ertelemeyi Azaltmak Mümkün Mü?

Erteleme davranışını değiştirmek için öncelikle kişinin kendi erteleme örüntüsünü fark etmesi önemlidir. Hangi işleri daha fazla ertelediği, bu işleri düşündüğünde hangi duyguların ortaya çıktığı ve erteleme sonrasında nasıl hissettiği üzerine düşünmek, davranışın altında yatan mekanizmayı anlamaya yardımcı olabilir. Bunun yanında büyük ve belirsiz görevleri daha küçük parçalara ayırmak da başlamayı kolaylaştırabilir. Bir işi tamamen bitirmeye odaklanmak yerine yalnızca ilk adımı belirlemek, görevin yarattığı psikolojik yükü azaltabilir. Buradaki amaç bireyin her zaman yüksek motivasyonla hareket etmesini beklemek değil, motivasyon düşük olduğunda da davranışa geçebilme becerisini geliştirmektir. Aynı zamanda bireyin kendisine yönelik beklentilerini gözden geçirmesi de önemlidir. Her görevi kusursuz yapmak zorunda olmadığını kabul etmek, hata yapma ihtimaline daha fazla tolerans geliştirmek ve performansı bireyin genel değerinden ayırabilmek erteleme döngüsünün kırılmasına katkı sağlayabilir.