Neden Başarılı Olduğumuz Halde Kendimizi Yeterli Hissetmeyiz?

Bazen dışarıdan bakıldığında her şey yolunda görünür. Bir işi başarıyla tamamlamışız, emek verdiğimiz bir konuda ilerlemişiz, eğitimimizi bitirmiş, istediğimiz bir noktaya gelmiş veya uzun zamandır uğraştığımız bir hedefe ulaşmışızdır. Çevremizden ne kadar övgü dolu cümleler duysak da bütün bunlara rağmen içimizden gelen ses hala “Daha fazlasını yapabilirim.” diyebilir. Hatta bazen elde ettiklerimizi küçümseyip, henüz ulaşamadıklarımıza odaklanabiliriz. Peki gerçekten başarılı olduğumuz halde neden kendimizi yeterli hissetmeyiz?

Bu sorunun cevabı yalnızca sahip olduğumuz başarılarla ilgili değildir. Kendimizi yeterli hissetmek, çoğu zaman ne yaptığımızdan çok, yaptıklarımızı nasıl değerlendirdiğimizle ilişkilidir. Bir başka ifadeyle, bireyin objektif olarak ne kadar başarılı olduğu ile kendisini ne kadar yeterli hissettiği her zaman aynı şey değildir. Psikolojide kişinin belirli bir görevi yerine getirebileceğine ve karşılaştığı durumlarla baş edebileceğine ilişkin inancı “öz yeterlik” kavramıyla açıklanır. Albert Bandura'nın sosyal bilişsel kuramında önemli bir yere sahip olan öz yeterlik, bireyin belirli bir görevi veya sorunu başarıyla sonuçlandırmak için gerekli eylemleri organize edip yerine getirme kapasitesine olan inancıdır. Ancak burada şununla karşılaşabiliyoruz, bir kişinin başarılı olması, mutlaka kendisini yeterli hissettiği anlamına gelmez. Kişi birçok şeyi başarırken aynı zamanda kendi kapasitesinden sürekli şüphe edebilir. Özellikle başarıyı kendilik değerinin temel ölçütü haline getirdiğimizde bu durum daha belirgin hale gelir. “Başarılıysam değerliyim.”, “Yeterince iyi olmak için daha fazlasını yapmalıyım.” ya da “Hata yaparsam başarısız olmuş sayılırım.” gibi düşünceler zaman içinde kişinin kendisiyle kurduğu ilişkinin bir parçası haline gelebilir. Bu gerçekleştiğinde başarı, kişinin kendisini iyi hissetmesini sağlayan içsel ve kalıcı bir kaynak olmaktan çıkar ve sürekli yeniden kanıtlanması gereken bir koşula dönüşür. Dolayısıyla bazı insanlar bir hedefe ulaştıklarında kısa süreli bir rahatlama yaşar ve ardından hemen yeni bir hedef belirler. Sınav başarıyla tamamlanır, bu kez daha yüksek bir not gerekir. İş bulunur, ardından daha iyi bir pozisyon hedeflenir. Bir proje tamamlanır, fakat zihinde hemen bir sonraki sorumluluk belirir. Başarı bir süreliğine rahatlatır ama kişinin zihnindeki “yeterli değilim” duygusunu tamamen ortadan kaldırmaz. 

Burada mükemmeliyetçiliğin de bir rolü olabilir. Mükemmeliyetçilik yalnızca yüksek standartlara sahip olmak anlamına gelmez, kişinin kendi değerini bu standartları ne ölçüde karşıladığı üzerinden değerlendirmeye başlamasıdır. Böyle bir durumda ortaya çıkan başarılar “olması gereken” olarak görülürken, yapılan küçük bir hata bütün başarının önüne geçebilir.

Bir diğer önemli etken ise sosyal karşılaştırmadır. Özellikle sosyal medyanın hayatımıza bu kadar fazla dahil olmasıyla birlikte kendi yaşamımızı başkalarının görünür başarılarıyla karşılaştırmak oldukça kolay hale geldi. Bir başkasının kariyerindeki ilerlemesini, ilişkisini, yaşam tarzını veya kişisel gelişimini görürken kendi hayatımızın yalnızca zorlandığımız taraflarını düşünüyor olabiliriz. Böylece kendi sürecimizi, başkasının seçilmiş ve çoğu zaman yalnızca olumlu taraflarını gördüğümüz yaşamıyla karşılaştırırız. Oysa sağlıklı bir değerlendirme, kişinin kendi gelişimini başkalarının hayatıyla değil, kendi başlangıç noktasıyla karşılaştırabilmesini gerektirir.

Bazen yeterli hissetmemenin kökeninde çocukluk ve aile deneyimleri de bulunabilir. Çocuğun başarılarının nasıl karşılandığı, hata yaptığında aldığı tepkiler ve sevgi ile başarının birbirine ne ölçüde bağlandığı, ilerleyen yıllarda kişinin kendisiyle kurduğu ilişkiyi etkileyebilir. Sürekli daha iyisini yapması beklenen, yaptığı şeylerden çok eksikleri vurgulanan veya başarının yoğun biçimde ödüllendirildiği ortamlarda büyüyen bir kişi, zamanla kendi değerini performansı üzerinden değerlendirmeyi öğrenebilir. Bu durumda yetişkinlikte kişi ne kadar ilerlerse ilerlesin zihnindeki ölçüt değişmeyebilir. Çünkü “Ne kadar başarılıyım?” sorusu, “Başarılı olmazsam değerimi kaybeder miyim?” sorusuna dönüşmüştür.

📌İhtiyacımız olan şey daha fazla başarı değil, başarıyla kurduğumuz ilişkiyi yeniden değerlendirmektir.

Kendimize "Daha ne yapmalıyım?” sorusunu sormadan önce

• Şu ana kadar neleri başardım?,
• Kendimden beklentilerim gerçekçi mi?,
• Bir hata yaptığımda kendime nasıl davranıyorum? ve
• Başarılı olmadığım bir durumda da kendimi değerli görebiliyor muyum?” sorularını sormak önemli olabilir.

Yeterlilik duygusu, her zaman daha fazlasını yapmakla güçlenmez. Bazen kişinin yaptığı şeyleri fark etmesi, kendi emeğini küçümsememesi ve değerini yalnızca performansına bağlamamayı öğrenmesiyle gelişir. Çünkü değerimiz tamamladığımız görevlerden, aldığımız notlardan, kazandığımız başarılardan veya ulaştığımız hedeflerin toplamından ibaret değildir. Başarı hayatımızın önemli bir parçası olabilir ancak kendimizi değerli hissetmemizin tek koşulu haline geldiğinde, ulaştığımız her hedefin ardından yeni bir “yeterli olma” sınavı başlayabilir.