Gaslighting Nedir? Belirtileri ve Başa Çıkma Yolları | Uygun Terapi

"Ben mi abartıyorum?", "Gerçekten öyle mi oldu, yoksa yanlış mı hatırlıyorum?" Bu soruları bir ilişkide sık sık kendinize soruyorsanız, yaşadığınız şey sıradan bir anlaşmazlıktan fazlası olabilir. Son yıllarda sosyal medyada çok kullanılan gaslighting, aslında ciddi bir duygusal istismar biçimini tarif eder. Bu yazıda gaslighting'in ne olduğunu, belirtilerini, ruh sağlığına etkilerini ve bilimsel olarak desteklenen başa çıkma yollarını ele alıyoruz.

Gaslighting nedir?

Gaslighting, bir kişinin diğerinin algısını, hafızasını ve yargısını sistematik biçimde sorgulatarak onda "delirdiğini" ya da "yanlış gördüğünü" düşündürmesidir. Adını 1944 yapımı Gaslight filminden alır; filmde bir koca, evin gaz lambalarını gizlice kısıp açarak karısını kendi aklından şüpheye düşürür.

Gaslighting klinik bir tanı değildir. Akademik literatürde psikolojik şiddetin bir türü olarak ele alınır. Sosyolog Paige Sweet, American Sociological Review'da yayımlanan makalesinde gaslighting'in yalnızca iki kişi arasındaki bir psikolojik oyun olmadığını, güç eşitsizliği taşıyan ilişkilerde cinsiyet kalıplarından ve toplumsal eşitsizliklerden beslendiğini savunur. Sweet'in analizi, aile içi şiddet destek gruplarından 43 kadınla yapılan görüşmelere dayanır. Bu çerçeve önemli bir ayrımı da ortaya koyar: gaslighting, tek bir tartışma ya da farklı hatırlanan bir olay değil, güç dengesi eşit olmayan bir ilişkide tekrar eden bir örüntüdür.

Gaslighting'in belirtileri

Aşağıdakilerin biri tek başına gaslighting anlamına gelmez; asıl belirleyici olan sürekliliktir.

Yaşadığınız olaylar sürekli inkâr edilir ("Ben hiç öyle bir şey söylemedim.")

Duygularınız küçümsenir ("Aşırı hassassın, her şeyi büyütüyorsun.")

Sorun, karşı taraftan size çevrilir; siz özür dilerken bulursunuz kendinizi.

Başkalarının da size inanmadığı izlenimi yaratılır ("Herkes senin abarttığını düşünüyor.")

Hafızanıza ve akıl sağlığınıza dair imalar yapılır.

Zamanla kendi kararlarınıza güvenmez, her şeyde onay aramaya başlarsınız.

Sweet'in çalışması, failin zaman zaman aile üyelerini, ortak arkadaşları ve hatta kurumları yanlış bir anlatıyı onaylatmak için devreye soktuğunu da gösterir. Bu yüzden kişi zamanla çevresinden de kopabilir.

Psikolojik etkileri

Gaslighting'e özel çalışmalar sınırlıdır, ancak psikolojik şiddetin ruh sağlığına etkisi iyi araştırılmıştır. Dokkedahl ve arkadaşlarının 2022'de yayımlanan sistematik derleme ve meta-analizi, psikolojik şiddetin travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), depresyon ve anksiyete ile güçlü ilişkili olduğunu, en güçlü ilişkinin TSSB ile görüldüğünü bildirir. Ayrıca 2014'te Avrupa Psikotravmatoloji Dergisi'nde yayımlanan bir sistematik derleme, psikolojik şiddetin ruh sağlığı üzerindeki etkisinin eskiden düşünülenden daha belirgin olduğu sonucuna varmıştır.

Terapi odasında bu tablo şu şekillerde görülür: özgüven kaybı, karar vermekte güçlük, sürekli kaygı, uyku sorunları, suçluluk ve "kendime güvenemiyorum" hissi. Kişiler sıklıkla basit bir kararı bile başkasına danışmadan veremez hale gelir, sürekli özür diler ve olanları anlatırken kendi anlatımlarından şüphe ederler. Bu belirtiler zayıflık değil, uzun süre güvensiz bir ortamda kalmanın doğal sonucudur. Önemli olan, bunların ilişkiden kaynaklanabileceğini fark etmek ve yalnız kalmamaktır.

Neden fark etmek bu kadar zor?

Gaslighting genellikle ilişkinin iyi başladığı bir sürecin ardından, yavaş yavaş gelişir. Kişi önce küçük "düzeltmeleri" kabul eder, sonra kendi gerçekliğine güvenmeyi bırakır. Karşı tarafın "sen delisin" demesine gerek kalmadan, itiraz etmek bile "hassaslığın kanıtı" sayılabilir. Bu kısır döngü, olanı dışarıdan görmeyi zorlaştırır.

Her tartışma gaslighting midir?

Hayır. Bu terimin aşırı kullanımı, gerçek istismarı ciddiye almayı zorlaştırabilir. İki kişinin bir olayı farklı hatırlaması, bir kişinin hatasını savunması ya da tartışmada haksız çıkması tek başına gaslighting değildir. Ayrım için şu soruları sorabilirsiniz: Bu durum tekrar ediyor mu? Karşı taraf, gerçeği netleştirmeye mi yoksa algınızı bozmaya mı çalışıyor? İlişkide güç dengesi eşit mi? Gaslighting'de amaç anlaşmak değil, karşı tarafın gerçeklik algısı üzerinde kontrol kurmaktır. Emin değilseniz, bir ruh sağlığı uzmanıyla durumu birlikte değerlendirmek en güvenli yoldur.

Yalnızca romantik ilişkilerde mi görülür?

Hayır. Gaslighting iş yerinde, aile içinde ve arkadaşlıklarda da görülebilir. Ancak araştırmaların çoğu, güç eşitsizliği taşıyan yakın ilişkilere ve partner şiddetine odaklanmıştır. Çocukluktan taşınan güvensiz bağlanma örüntüleri de kişinin bu tür ilişkilere neden daha kolay çekilebildiğini anlamada yardımcı olabilir; bu konuyu bağlanma stilleri yazımızda ayrıca ele aldık.

Çözüm önerileri: Ne yapabilirsiniz?

Gerçekliğinizi kayda alın. Yaşadığınız olayları tarihli kısa notlarla bir günlüğe yazın. Amaç kanıt toplamaktan çok, kendi algınıza dönebileceğiniz bir dayanak oluşturmaktır.

Güvendiğiniz biriyle konuşun. Dışarıdan bir göz, algınızı doğrulamak için çok değerlidir. Gaslighting izolasyonla güçlendiği için bu adım kritiktir.

Tartışmaya girmeden sınır koyun. "Olayı farklı hatırlıyoruz, bu konuda tartışmayacağım" cümlesi, ispat yarışından çıkmanın bir yoludur.

Kendinizi suçlamayı bırakın. Gaslighting sizin zayıflığınızın değil, karşı tarafın davranışının sonucudur.

Güvenliğinizi planlayın. İlişkide başka şiddet biçimleri de varsa güvenlik planı yapın (aşağıdaki bölüme bakın).

Profesyonel destek alın. Psikolojik müdahalelerin, partner şiddeti yaşayan kadınlarda anksiyete ve ruhsal sıkıntıya iyi geldiğini gösteren bulgular vardır; Lancet Psychiatry'de yayımlanan bir meta-analiz, şiddete maruz kalmanın müdahalenin etkisini azaltmadığını bildirir. Terapi, kendi algınıza güveni yeniden inşa etmenin güvenli bir alanıdır.

Terapide neler yapılır?

Terapi, gaslighting'in en çok zedelediği şeyi, yani kendi algınıza güveni yeniden kurmayı hedefler. Terapist önce yaşadıklarınızı yargılamadan dinler ve deneyiminizi doğrular. Ardından ilişkideki örüntüleri birlikte adlandırır, suçluluk ve utanç gibi duygularla çalışır, sınır koyma becerilerini güçlendirir ve gerekiyorsa güvenlik planı yapar. Travma belirtileri öne çıkıyorsa travma odaklı yaklaşımlar kullanılabilir. Bu süreç genellikle kişinin "Ben gerçekten abartıyor muydum?" sorusundan "Yaşadıklarım gerçekti" kanaatine ilerlemesini sağlar. Hızı sizin belirlemeniz esastır; kimse sizi ilişkiyi bitirmeye ya da sürdürmeye zorlamamalıdır.

Kitap önerileri

Robin Stern, The Gaslight Effect: Terim ve ilişki dinamiği üzerine en bilinen kitaplardan biri. Yazar, hangi ilişkilerin kurtarılabileceğine karar vermeye ve gaslighting'e karşı korunmaya yardım eden bir rehber sunuyor.

Lundy Bancroft, Why Does He Do That?: İlişkide kontrol ve istismar örüntülerini anlamak için.

Judith Herman, Trauma and Recovery: Travmanın iyileşme sürecini bilimsel ve insani bir dille anlatan klasik bir eser.

Ne zaman destek almalısınız?

Kendinize güveniniz belirgin biçimde azaldıysa, sürekli kaygılı, uykusuz veya çaresiz hissediyorsanız ya da ilişkide fiziksel şiddet, tehdit ve korku varsa vakit kaybetmeden bir ruh sağlığı uzmanına başvurun. Acil durumlarda 112'yi arayabilirsiniz. Türkiye'de ALO 183 Sosyal Destek Hattı ve KADES uygulaması gibi kanallar da mevcuttur; güncel bilgiyi resmî kaynaklardan teyit edin.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı veya tedavi yerine geçmez.

Kaynakça

Sweet, P. L. (2019). The Sociology of Gaslighting. American Sociological Review, 84(5), 851–875. https://doi.org/10.1177/0003122419874843

Dokkedahl, S. B., Kirubakaran, R., Bech-Hansen, D., ve ark. (2022). The psychological subtype of intimate partner violence and its effect on mental health: a systematic review with meta-analyses. Systematic Reviews.

Adult experience of mental health outcomes as a result of intimate partner violence victimisation: a systematic review. (2014). European Journal of Psychotraumatology, 5.

Psychological interventions for common mental disorders in women experiencing intimate partner violence in low-income and middle-income countries: a systematic review and meta-analysis. (2020). Lancet Psychiatry.

Stern, R. (2007). The Gaslight Effect. Morgan Road Books.